Hội chứng Synesthesia: Khi các giác quan giao thoa với nhau

Hội chứng Synesthesia (hay còn gọi là hội chứng cảm giác đi kèm) là một hiện tượng đặc biệt của não bộ, khi các giác quan không hoạt động riêng lẻ mà có xu hướng liên kết với nhau. Vì vậy, một âm thanh, con chữ hay con số có thể đồng thời tạo ra nhiều cảm nhận khác nhau trong cùng một thời điểm.

Hội chứng Synesthesia là gì?

Hội chứng Synesthesia là hiện tượng não bộ xử lý thông tin theo cách đặc biệt, khiến một trải nghiệm giác quan không dừng lại ở một cảm nhận duy nhất. Khi nhìn, nghe hoặc chạm vào một sự vật, người mắc hội chứng này có thể đồng thời cảm nhận thêm màu sắc, hình ảnh hoặc mùi vị đi kèm.

Điểm dễ nhận biết của hội chứng cảm giác đi kèm là các cảm nhận này xuất hiện ổn định và lặp lại theo thời gian. Chẳng hạn, một chữ cái luôn gắn với cùng một màu, hay một âm thanh nhất định luôn tạo ra cùng một hình ảnh trong đầu. Những trải nghiệm này không thay đổi theo tâm trạng và cũng không phải do trí tưởng tượng tạo ra.

Synesthesia không phải là kết quả của sự liên tưởng chủ ý hay sáng tạo cá nhân, mà xuất phát từ cách não bộ kết nối và xử lý các giác quan. Nhờ đó, người mắc hội chứng có thể trải nghiệm thế giới theo cách đa chiều hơn so với phần lớn mọi người, trong khi sinh hoạt và nhận thức hằng ngày vẫn hoàn toàn bình thường.

Các dạng phổ biến của hội chứng Synesthesia

Hội chứng Synesthesia không chỉ có một biểu hiện duy nhất mà tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau, tùy thuộc vào cách các giác quan được liên kết trong não bộ. Dưới đây là những dạng phổ biến nhất, được giải thích theo cách đơn giản để người không có chuyên môn cũng dễ hình dung.

1. Chữ và con số gắn với màu sắc

Đây là dạng Synesthesia thường gặp nhất. Người mắc hội chứng này luôn nhìn thấy chữ cái hoặc con số kèm theo một màu sắc cụ thể.

Ví dụ: Chữ A có thể luôn là màu đỏ, số 5 luôn là màu xanh lá và những màu sắc này không thay đổi theo thời gian.

2. Âm thanh gợi ra màu sắc hoặc hình ảnh

Ở dạng này, khi nghe âm nhạc, giọng nói hoặc tiếng động, người mắc Synesthesia sẽ đồng thời nhìn thấy màu sắc hoặc hình dạng trong không gian. Mỗi âm thanh thường gắn với một màu hoặc hình ảnh nhất định, tạo nên trải nghiệm nghe nhìn rất sống động.

3. Âm thanh tạo cảm giác về không gian hoặc hình khối

Một số người cảm nhận âm thanh như có vị trí, độ cao hoặc hình dạng cụ thể. Âm trầm có thể được cảm nhận là thấp và nặng, trong khi âm cao lại mang cảm giác nhẹ và ở vị trí cao hơn trong không gian.

4. Từ ngữ hoặc âm thanh gắn với mùi vị

Dạng này hiếm gặp hơn nhưng khá đặc biệt. Khi nghe một từ, một cái tên hoặc một âm thanh nhất định, người mắc hội chứng có thể cảm nhận được vị ngọt, mặn, chua hoặc đắng, dù không hề có thức ăn hay mùi vị thực sự.

5. Cảm xúc hoặc cảm giác cơ thể gắn với màu sắc

Ở một số trường hợp, cảm xúc như vui, buồn, căng thẳng hoặc đau đớn có thể đi kèm với màu sắc hoặc hình ảnh cụ thể. Mỗi cảm xúc thường tương ứng với một màu nhất quán, giúp người mắc hội chứng “nhìn thấy” trạng thái cảm xúc của chính mình.

Vì sao hội chứng cảm giác đi kèm xảy ra?

Cho đến nay, khoa học vẫn chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ra hội chứng Synesthesia. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng hiện tượng này liên quan chủ yếu đến cách não bộ hoạt động và kết nối khác với thông thường. Thay vì xử lý từng giác quan một cách tách biệt, não của người mắc hội chứng này cho phép các giác quan tương tác với nhau chặt chẽ hơn, từ đó tạo ra những trải nghiệm cảm giác đi kèm.

Dưới đây là những nguyên nhân chính dẫn đến hội chứng cảm giác đi kèm:

• Sự kết nối chéo giữa các vùng giác quan trong não: Ở người mắc Synesthesia, các vùng não phụ trách thị giác, thính giác, vị giác hoặc xúc giác có xu hướng liên kết mạnh hơn bình thường. Khi một giác quan được kích hoạt, tín hiệu thần kinh dễ lan sang vùng khác, khiến nhiều cảm giác xuất hiện cùng lúc.
• Yếu tố bẩm sinh và di truyền: Nhiều người nhận thấy họ đã có các trải nghiệm Synesthesia từ khi còn rất nhỏ, thậm chí từ lúc chưa biết diễn đạt bằng lời. Trong một số gia đình, hiện tượng này xuất hiện ở nhiều thế hệ, cho thấy yếu tố di truyền có thể đóng vai trò quan trọng.
• Sự phát triển đặc biệt của não bộ từ sớm: Trong quá trình phát triển, não bộ trẻ em vốn có nhiều kết nối giữa các giác quan. Ở đa số mọi người, những kết nối này sẽ giảm dần khi lớn lên, nhưng ở người mắc hội chứng Synesthesia, chúng có thể được giữ lại, dẫn đến cảm giác đi kèm kéo dài đến tuổi trưởng thành.
• Tổn thương não bộ hoặc thần kinh: Dù phần lớn Synesthesia là bẩm sinh, một số trường hợp hiếm có thể xuất hiện sau chấn thương não, đột quỵ hoặc những thay đổi lớn trong hoạt động thần kinh. Tuy nhiên, dạng này ít gặp hơn và thường có biểu hiện khác với Synesthesia bẩm sinh.

Hội chứng Synesthesia có phải là bệnh không?

Hội chứng Synesthesia không được xem là một bệnh lý và trong hầu hết trường hợp cũng không cần điều trị. Đây là một đặc điểm trong cách não bộ xử lý thông tin, khiến các giác quan có sự liên kết với nhau nhiều hơn so với thông thường, chứ không phải là rối loạn hay tổn thương chức năng não.

Phần lớn người mắc hội chứng cảm giác đi kèm vẫn sinh hoạt, học tập và làm việc hoàn toàn bình thường. Nhiều người thậm chí chỉ nhận ra mình có Synesthesia khi biết đến khái niệm này, bởi các trải nghiệm cảm giác đi kèm đã tồn tại tự nhiên từ nhỏ và không gây ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống hằng ngày.

Trong một số ít trường hợp, nếu các cảm giác đi kèm quá mạnh hoặc xuất hiện đột ngột sau chấn thương, tai biến hay rối loạn thần kinh, người mắc có thể cảm thấy khó chịu hoặc lo lắng. Khi đó, việc thăm khám chuyên gia là cần thiết để loại trừ những vấn đề sức khỏe khác. Tuy nhiên, với đa số trường hợp bẩm sinh, Synesthesia đơn giản chỉ là một cách cảm nhận thế giới khác biệt, không phải là bệnh cần chữa trị.

Dấu hiệu nhận biết hội chứng Synesthesia

Hội chứng Synesthesia thường không dễ nhận ra ngay, bởi người mắc vẫn sinh hoạt hoàn toàn bình thường và thường cho rằng trải nghiệm của mình cũng giống như mọi người khác. Tuy nhiên, có một số dấu hiệu đặc trưng giúp nhận biết hội chứng cảm giác đi kèm nếu chú ý kỹ.

• Một giác quan luôn đi kèm với một cảm giác khác: Dấu hiệu rõ nhất là khi một kích thích giác quan luôn kéo theo một cảm nhận phụ. Ví dụ, khi nhìn chữ cái hoặc con số thì tự động thấy màu sắc, khi nghe âm thanh thì đồng thời xuất hiện hình ảnh hoặc cảm giác về không gian.
• Cảm nhận xuất hiện tự nhiên, không cần suy nghĩ: Những cảm giác đi kèm không phải do cố gắng tưởng tượng hay liên tưởng có chủ ý. Chúng xuất hiện ngay lập tức và tự động mỗi khi có kích thích, giống như phản xạ tự nhiên của não bộ.
• Trải nghiệm ổn định và lặp lại theo thời gian: Một đặc điểm quan trọng của Synesthesia là tính nhất quán. Một chữ cái, âm thanh hay từ ngữ sẽ luôn gắn với cùng một màu sắc hoặc hình ảnh trong suốt nhiều năm, thậm chí cả đời, chứ không thay đổi ngẫu nhiên.
• Xuất hiện từ sớm trong cuộc sống: Nhiều người nhận thấy các dấu hiệu Synesthesia đã có từ khi còn nhỏ, trước cả khi biết cách mô tả bằng lời. Những trải nghiệm này thường được xem là “bình thường” cho đến khi họ biết rằng không phải ai cũng cảm nhận như vậy.
• Không gây ảo giác hay mất kiểm soát: Người mắc hội chứng Synesthesia vẫn phân biệt rõ đâu là cảm nhận thực tế và đâu là cảm giác đi kèm do não tạo ra. Các dấu hiệu này không gây mất phương hướng, hoang tưởng hay ảnh hưởng đến khả năng nhận thức.

Người mắc hội chứng Synesthesia sống như thế nào?

Phần lớn người mắc hội chứng Synesthesia vẫn có cuộc sống hoàn toàn bình thường như những người khác. Họ học tập, làm việc, giao tiếp xã hội và xử lý thông tin hằng ngày mà không gặp trở ngại đáng kể. Trong nhiều trường hợp, Synesthesia đơn giản chỉ là một “lớp cảm nhận bổ sung” song hành cùng các giác quan quen thuộc.

Ở mặt tích cực, hội chứng cảm giác đi kèm có thể mang lại một số lợi thế tự nhiên. Nhiều người ghi nhớ tốt hơn nhờ chữ số, từ ngữ hay thông tin gắn liền với màu sắc và hình ảnh. Một số khác cảm thấy khả năng sáng tạo được hỗ trợ, đặc biệt trong các lĩnh vực như âm nhạc, hội họa, viết lách hoặc thiết kế.

Tuy nhiên, không phải lúc nào Synesthesia cũng dễ chịu. Trong môi trường có quá nhiều kích thích như âm thanh lớn, ánh sáng mạnh hoặc thông tin dày đặc, người mắc hội chứng có thể cảm thấy quá tải giác quan. Dù vậy, theo thời gian, hầu hết họ đều học được cách thích nghi và kiểm soát sự chú ý để không bị ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Nhìn chung, Synesthesia không làm giảm chất lượng cuộc sống. Với nhiều người, đó chỉ là một cách cảm nhận thế giới khác biệt, đôi khi thú vị, đôi khi hơi phiền toái, nhưng vẫn nằm trong phạm vi bình thường của trải nghiệm con người.

Một số trường hợp mắc hội chứng cảm giác đi kèm trên thế giới

Hội chứng cảm giác đi kèm đã được ghi nhận ở nhiều người trên thế giới, trong đó có những trường hợp được nghiên cứu hoặc xác nhận rõ ràng qua tài liệu khoa học và chia sẻ công khai. Dưới đây là hai ví dụ tiêu biểu, thường được nhắc đến khi nói về Synesthesia.

• Daniel Tammet: Daniel Tammet là một trong những trường hợp Synesthesia được nghiên cứu nhiều nhất. Ông cảm nhận các con số dưới dạng màu sắc, hình khối và không gian, nhờ đó có khả năng ghi nhớ và xử lý các dãy số rất phức tạp. Trải nghiệm Synesthesia của ông đã được mô tả chi tiết trong sách và nhiều nghiên cứu khoa học.
• Wassily Kandinsky: Kandinsky là một trong những trường hợp Synesthesia được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử nghệ thuật. Ông công khai mô tả mối liên hệ giữa âm nhạc và màu sắc, đồng thời xây dựng toàn bộ lý thuyết hội họa trừu tượng dựa trên trải nghiệm này. Kandinsky không chỉ tự nhận mình cảm nhận âm thanh bằng màu sắc, mà còn lý giải điều đó trong các tác phẩm lý luận nghệ thuật.
• Melissa McCracken: Melissa McCracken là nghệ sĩ đương đại công khai mắc Synesthesia và thường xuyên chia sẻ trải nghiệm cá nhân. Cô có nhiều dạng cảm giác đi kèm, bao gồm chữ–màu và âm thanh–màu sắc. Các tác phẩm của McCracken được xem là sự chuyển dịch trực tiếp trải nghiệm Synesthesia sang hội họa. Trường hợp của cô được nhắc đến rộng rãi trong các tài liệu phổ thông lẫn nghiên cứu về nghệ thuật, thần kinh học.
• Vladimir Nabokov: Nhà văn Vladimir Nabokov là một trường hợp Synesthesia được xác nhận rõ ràng, đặc biệt là dạng chữ–màu. Ông mô tả chi tiết việc mỗi chữ cái trong bảng chữ cái gắn với một màu sắc cụ thể và ổn định. Không chỉ Nabokov, mẹ và con trai ông cũng có trải nghiệm tương tự, củng cố thêm yếu tố di truyền của hội chứng cảm giác đi kèm.
• Pharrell Williams: Pharrell Williams từng công khai chia sẻ rằng anh nhìn thấy màu sắc khi nghe và sáng tác âm nhạc. Mỗi âm thanh và giai điệu đều gắn với những gam màu cụ thể trong cảm nhận của anh, một dạng trải nghiệm thường được nhắc đến trong các tài liệu phổ thông về hội chứng Synesthesia và sáng tạo.

Hai trường hợp trên cho thấy hội chứng cảm giác đi kèm không chỉ tồn tại trong lý thuyết mà còn xuất hiện rõ ràng trong đời sống thực tế. Quan trọng hơn, Synesthesia không phải là bệnh lý, mà là một cách cảm nhận thế giới khác biệt, đôi khi còn mang lại lợi thế trong tư duy và sáng tạo.

Câu hỏi thường gặp về hội chứng Synesthesia

Mặc dù hội chứng Synesthesia đã được giải thích khá đầy đủ ở các phần trên, nhiều người vẫn còn những thắc mắc liên quan đến trải nghiệm cá nhân, mức độ phổ biến và tác động lâu dài của hiện tượng này. Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp:

1. Hội chứng cảm giác đi kèm có phổ biến không?

• Synesthesia được xem là tương đối hiếm, nhưng không quá hiếm như nhiều người vẫn nghĩ. Một số nghiên cứu cho thấy hiện tượng này xuất hiện ở một tỷ lệ nhỏ trong dân số và nhiều người có Synesthesia nhưng không nhận ra vì họ cho rằng đó là cảm nhận bình thường.

2. Synesthesia có thay đổi theo thời gian không?

• Ở đa số trường hợp, các cảm giác đi kèm khá ổn định trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên, mức độ mạnh hay yếu của trải nghiệm có thể thay đổi nhẹ theo độ tuổi, mức độ căng thẳng hoặc môi trường sống, dù bản chất liên kết giác quan vẫn được giữ nguyên.

3. Trẻ em có thể mắc hội chứng Synesthesia không?

• Có. Nhiều người mắc Synesthesia cho biết họ đã có các trải nghiệm cảm giác đi kèm từ khi còn rất nhỏ. Tuy nhiên, trẻ em thường khó mô tả bằng lời, nên hội chứng này dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với trí tưởng tượng phong phú của trẻ.

4. Hội chứng cảm giác đi kèm có ảnh hưởng đến khả năng học tập không?

• Trong phần lớn trường hợp, Synesthesia không gây cản trở học tập. Ngược lại, một số người còn tận dụng cảm giác đi kèm để ghi nhớ tốt hơn, đặc biệt với chữ viết, con số và âm thanh. Chỉ khi cảm giác đi kèm quá mạnh mới có thể gây xao nhãng.

5. Có thể “luyện tập” để có Synesthesia không?

• Hiện chưa có bằng chứng khoa học cho thấy con người có thể chủ động tạo ra Synesthesia thực sự. Một số bài tập liên tưởng có thể giúp tăng khả năng tưởng tượng đa giác quan, nhưng điều này khác với Synesthesia bẩm sinh, vốn diễn ra tự động và nhất quán.

Hội chứng Synesthesia cho thấy não bộ con người có thể cảm nhận thế giới theo nhiều cách phong phú và khác biệt hơn chúng ta vẫn nghĩ. Việc các giác quan giao thoa không phải là bệnh lý, mà là một biểu hiện tự nhiên trong sự đa dạng của hoạt động thần kinh. Hiểu đúng về hội chứng cảm giác đi kèm giúp chúng ta nhìn nhận những trải nghiệm khác biệt này với sự cởi mở và tôn trọng hơn.