Hội chứng Stockholm: Dấu hiệu nhận biết và Cách điều trị

Hội chứng Stockholm là hiện tượng nạn nhân hình thành mối quan hệ gần gũi, thậm chí đồng thuận với kẻ bắt cóc, làm hại bản thân.

Hội chứng Stockholm là gì?

Hội chứng Stockholm là thuật ngữ dùng để chỉ hiện tượng nạn nhân có những cảm xúc tích cực với kẻ bắt cóc, bạo hành bản thân. Họ có thể đồng cảm, hoặc có mối quan hệ tình cảm với kẻ xấu.

Hội chứng Stockholm được lấy theo tên thành phố Stockholm ở Thụy Điển, nơi xảy ra một vụ cướp ngân hàng vào năm 1973. Jan-Erik Olsson và đồng bọn đã bắt và giam giữ bốn nhân viên trong 6 ngày.

Sau khi hai tên cướp bị bắt, toàn bộ con tin được giải cứu từ dưới tầng hầm. Tuy nhiên, không ai làm chứng chống lại tên tội phạm. Họ đồng cảm và tìm cách bảo vệ những đối tượng này.

Nhà tâm thần học và tội phạm học Nils Bejerot ban đầu gọi đây là “hội chứng Norrmalmstorgssyndromet”. Về sau, hiện tượng này được đổi tên thành “hội chứng Stockholm”.

Ví dụ thực tế nổi tiếng về hội chứng Stockholm

Natascha Kampusch là một trong những trường hợp thường được liên hệ với hội chứng Stockholm. Năm 1998, khi mới 10 tuổi, cô bị Wolfgang Přiklopil bắt cóc tại Áo và giam giữ suốt 3.096 ngày trước khi trốn thoát vào tháng 8/2006. Sau khi được giải cứu, Kampusch từng thể hiện sự cảm thông nhất định đối với kẻ bắt cóc. Tuy nhiên, cô không đồng tình với việc dùng hội chứng Stockholm để giải thích trải nghiệm của mình. Kampusch cho rằng sự thích nghi, giao tiếp và đồng cảm với người kiểm soát mình là một chiến lược sinh tồn trong hoàn cảnh bị giam giữ kéo dài.

Một trường hợp nổi tiếng khác là Patty Hearst. Năm 1974, cô bị tổ chức cực đoan Symbionese Liberation Army bắt cóc tại California khi mới 19 tuổi. Khoảng hai tháng sau, Hearst tuyên bố ủng hộ tổ chức này và xuất hiện mang theo vũ khí trong một vụ cướp ngân hàng. Cô bị bắt vào năm 1975 và bị kết án, dù phía bào chữa cho rằng những hành động của cô chịu ảnh hưởng từ quá trình giam giữ và cưỡng ép tâm lý.

Hai sự kiện trên thường được nhắc đến khi nói về hội chứng Stockholm, nhưng không nên khẳng định Natascha Kampusch hoặc Patty Hearst đã được chẩn đoán mắc hội chứng này. Đây vẫn là một khái niệm gây tranh luận và không được công nhận là chẩn đoán tâm thần độc lập.

Dấu hiệu nhận biết hội chứng Stockholm

Không phải tất cả nạn nhân từng bị bắt cóc hay lạm dụng đều kích phát hội chứng tâm lý này. Nếu khách hàng có một số dấu hiệu dưới đây, có thể họ đang chịu ảnh hưởng của Stockholm:

• Thể hiện cảm xúc tích cực, tình cảm gắn bó với hung thủ
• Đồng cảm, thấu hiểu cho hành vi của kẻ bạo hành
• Dù bị đối xử tệ vẫn biện minh, bênh vực cho kẻ xấu
• Không có nguyện vọng phản kháng
• Phản đối, không hợp tác với cơ quan cứu hộ hoặc cảnh sát
• Cảm thấy lo lắng, sợ hãi, phản ứng mạnh khi được giải cứu.
• Có sự phụ thuộc tình cảm đối với kẻ bắt cóc
• Không nhận thức được mình là nạn nhân bị bạo hành
• Tiếp tay cho hành vi sai trái của kẻ xấu

Những ảnh hưởng của hội chứng Stockholm có thể hình thành sau vài ngày, vài tuần, vài tháng, hoặc vài năm. Thời gian bị giam giữ và lạm dụng càng lâu thì càng dễ kích phát trạng thái này.

Hội chứng Stockholm trong tình yêu

Trong tình yêu hoặc hôn nhân, hội chứng Stockholm có thể khiến một người duy trì sự gắn bó với bạn đời dù thường xuyên bị kiểm soát, đe dọa hoặc tổn thương. Những biểu hiện này thường hình thành âm thầm, đặc biệt khi hành vi bạo lực xen kẽ với những giai đoạn quan tâm, xin lỗi hoặc hứa thay đổi.

Một số dấu hiệu có thể gặp gồm:

• Cho rằng việc kiểm tra điện thoại, hạn chế gặp gỡ bạn bè hoặc kiểm soát tài chính là vì đối phương quá yêu thương.
• Tự trách bản thân mỗi khi xảy ra xung đột và tin rằng mình là nguyên nhân khiến người kia nổi nóng.
• Giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của hành vi xúc phạm, đe dọa hoặc bạo lực.
• Cảm thấy hy vọng mạnh mẽ sau mỗi lần đối phương xin lỗi, tặng quà hoặc cư xử dịu dàng.
• Dần xa cách gia đình và bạn bè để tránh những lời khuyên về việc chấm dứt mối quan hệ.
• Sợ cuộc sống sau chia tay, lo đối phương bị tổn thương hoặc không thể sống thiếu mình.
• Nhiều lần muốn rời đi nhưng quay lại vì cảm giác thương cảm, tội lỗi hoặc tin rằng đối phương sẽ thay đổi.

Những biểu hiện trên không đồng nghĩa chắc chắn một người mắc hội chứng Stockholm. Tuy nhiên, nếu mối quan hệ có yếu tố bạo lực, kiểm soát hoặc cô lập kéo dài, người trong cuộc nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ người đáng tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.

Nguyên nhân gây ra hội chứng Stockholm

Hội chứng Stockholm không được công nhận trong ICD hay DSM. Hiện nay không có bất cứ tiêu chuẩn chẩn đoán nào được y học công nhận.

Nguyên nhân gây ra vẫn chưa được làm rõ. Không ai biết vì sao hội chứng này chỉ có tác dụng lên một số đối tượng. Theo thống kê, chỉ có khoảng 8% nạn nhân có biểu hiện của Stockholm.

Dưới đây là một số yếu tố có thế kích phát hội chứng này ở người:

1. Cách nhìn nhận của nạn nhân

Trong sự kiện Stockholm, một trong số bốn nhân chứng đã cáo buộc cảnh sát và chính phủ cũng không màng đến mạng sống của họ.

Trong khi đó, những kẻ bắt cóc lại cố gắng bảo vệ những con tin khỏi làn đạn. Cảm nhận của nạn nhân về sự khác biệt trong hành động của đôi bên là yếu tố thúc đẩy hội chứng Stockholm.

2. Sự tự điều tiết cảm xúc

Hội chứng Stockholm cũng có thể hình thành do sự tự điều tiết cảm xúc. Ví dụ, trường hợp nạn nhân bị giam biệt lập, và chỉ tiếp xúc với tội phạm.

Lúc này, nạn nhân bắt đầu sinh ra cảm giác thân thuộc. Khi những kẻ giam cầm không giết hại, hoặc thể hiện lòng tốt (dù là vô tình hay cố ý), nạn nhân rất dễ bị “tẩy não”.

Ngoài ra, nếu nạn nhân không có người thân, và buộc phải làm hài lòng kẻ bắt cóc để tránh bị giết hại, họ có thể trở nên phụ thuộc vào người giam giữ mình.

Nạn nhân thông cảm cho những nỗi đau, ám ảnh, hoặc sự bất đắc dĩ của tội phạm và đồng tình với chúng. Những yếu tố này khiến họ quay ngược bảo vệ hung thủ.

3. Bản năng trong quá trình tiến hóa

Từ các bằng chứng lịch sử, các nhà tâm lý học cho rằng Stockholm là cách con người đối phó, thích nghi với tình huống hiểm nghèo.

Hành vi này có thể giảm thiểu việc bị hành hạ, đánh đập và tăng tỷ lệ sống sót. Đây có thể là bản năng còn sót lại trong quá trình tiến hóa, giúp người cổ đại thích nghi, hòa nhập và sinh tồn.

4. Sự mù quáng của người trong cuộc

Hội chứng Stockholm cũng xuất hiện ở những vụ bạo lực gia đình. Người vợ tự bào chữa cho hành vi bạo lực của chồng. Họ chấp nhận cuộc sống hiện tại chứ không báo cảnh sát.

Stockholm xuất hiện ở những mối quan hệ lệ thuộc như vợ-chồng, chủ nhân-nô lệ, người đứng đầu giáo phái-tín đồ,… Đây cũng có thể là hệ quả của hành vi Guilt trip hay Gaslight.

Phân biệt hội chứng Stockholm và hội chứng Lima

Hội chứng Stockholm và hội chứng Lima đều mô tả sự thay đổi cảm xúc giữa nạn nhân và người bắt giữ, nhưng khác nhau ở chủ thể hình thành sự đồng cảm. Dưới đây là một số yếu tố có thể giúp bạn phân biệt hai hội chứng này:

Có thể hiểu hội chứng Lima là hiện tượng có chiều hướng ngược lại với hội chứng Stockholm. Tuy nhiên, cả hai khái niệm đều còn thiếu tiêu chuẩn chẩn đoán thống nhất, trong đó hội chứng Lima có rất ít nghiên cứu khoa học chuyên sâu.

Ảnh hưởng của hội chứng Stockholm đến con người

Hội chứng Stockholm thường gắn với những sự kiện như: bắt cóc, giam giữ trái phép, hành hạ thể xác, tra tấn tinh thần, và lạm dụng tình dục.

Thông thường, nạn nhân sẽ có cảm giác sợ hãi, kinh tởm, và thù hận. Nhưng hội chứng Stockholm khiến họ bị “tẩy não”, và có thể bị lạm dụng tồi tệ hơn.

Những ảnh hưởng của hội chứng Stockholm có thể kể đến như:

• Khách hàng hình thành cái nhìn sai lệch về mối quan hệ
• Có nguy cơ tiếp tay cho kẻ xấu hại người.
• Mối quan hệ độc hại đẩy khách hàng vào trạng thái trầm cảm, rối loạn cảm xúc,…
• Nạn nhân của lạm dụng tình dục có thể sinh ra tình cảm đặc biệt với hung thủ.
• Có nguy cơ bị thao túng tâm lý
• Tăng tỷ lệ tội phạm, các hành vi trái pháp luật
• Tăng nguy cơ nghiện rượu, bia, chất kích thích

Những tác hại này không chỉ làm ảnh hưởng đến an ninh xã hội, mà còn làm hại nhiều người vô tội. Vì thế ảnh hưởng của hội chứng Stockholm là không thể xem thường.

Nên làm gì khi người thân có dấu hiệu mắc hội chứng Stockholm?

Khi người thân có xu hướng gắn bó, bảo vệ hoặc phụ thuộc vào người đang kiểm soát và làm tổn thương họ, phản ứng chỉ trích thường khiến nạn nhân phòng thủ và xa cách hơn. Thay vì trách móc họ “mù quáng” hay yêu cầu chấm dứt mối quan hệ ngay lập tức, gia đình nên giữ thái độ bình tĩnh, tôn trọng và hỗ trợ từng bước.

Một số cách ứng xử phù hợp gồm:

• Lắng nghe mà không phán xét: Tạo không gian an toàn để người thân chia sẻ, không ngắt lời, đổ lỗi hoặc chế giễu quyết định của họ.
• Công nhận cảm xúc của nạn nhân: Cho họ biết rằng cảm giác sợ hãi, bối rối, thương cảm hoặc khó rời bỏ người gây hại đều cần được lắng nghe nghiêm túc.
• Không ép buộc họ hành động ngay: Việc gây áp lực có thể khiến nạn nhân thu mình hoặc cắt đứt liên lạc. Hãy để họ giữ quyền quyết định, trừ trường hợp đang có nguy cơ nguy hiểm tức thời.
• Duy trì kết nối: Thường xuyên hỏi thăm, tạo điều kiện để họ gặp gỡ người thân và hạn chế nguy cơ bị cô lập hoàn toàn.
• Lập kế hoạch an toàn: Khi có hành vi đe dọa hoặc bạo lực, nên cùng người thân chuẩn bị nơi tạm lánh, giấy tờ cần thiết, số điện thoại hỗ trợ và phương án rời đi an toàn.
• Khuyến khích gặp chuyên gia: Nếu người thân có biểu hiện lo âu, sợ hãi, phụ thuộc cảm xúc hoặc gặp khó khăn khi nhận diện mối quan hệ gây tổn thương, hãy nhẹ nhàng khuyến khích họ đến gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần để được hỗ trợ phù hợp.

Trường hợp người thân đang bị hành hung, đe dọa tính mạng hoặc cần chăm sóc y tế khẩn cấp, cần ưu tiên đưa họ đến nơi an toàn và liên hệ cơ quan chức năng. Việc lắng nghe không phán xét, tôn trọng lựa chọn và hỗ trợ xây dựng kế hoạch an toàn là những nguyên tắc quan trọng khi đồng hành cùng nạn nhân.

Điều trị và cải thiện hội chứng Stockholm

Hội chứng Stockholm không có phác đồ điều trị riêng biệt. Việc hỗ trợ chủ yếu tập trung vào gỡ rối tâm lý, giúp nạn nhân nhận diện lại trải nghiệm bị kiểm soát hoặc bạo hành, điều chỉnh những suy nghĩ sai lệch và từng bước khôi phục cảm giác an toàn.

Quá trình hồi phục có thể cần nhiều thời gian, đặc biệt khi nạn nhân đã trải qua tình trạng giam giữ, đe dọa hoặc lạm dụng kéo dài. Chuyên gia tâm lý sẽ hỗ trợ họ xử lý cảm giác sợ hãi, tội lỗi, phụ thuộc cảm xúc và những ám ảnh còn sót lại. Việc duy trì các buổi gặp gỡ chuyên gia đều đặn cũng giúp theo dõi sự thay đổi về tâm lý và điều chỉnh phương pháp hỗ trợ khi cần thiết.

Bên cạnh hỗ trợ chuyên môn, sự đồng hành của gia đình và bạn bè có vai trò quan trọng. Người thân nên lắng nghe, tránh phán xét, tạo môi trường sống ổn định và khuyến khích nạn nhân từng bước kết nối lại với các hoạt động thường ngày.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc để kiểm soát các triệu chứng hoặc rối loạn đi kèm như trầm cảm, lo âu, mất ngủ hoặc rối loạn stress sau sang chấn (PTSD). Việc sử dụng thuốc cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ, khách hàng không nên tự ý dùng, thay đổi liều lượng hoặc ngừng thuốc.

Câu hỏi thường gặp về hội chứng Stockholm

Hội chứng Stockholm vẫn còn nhiều vấn đề khiến người đọc băn khoăn, đặc biệt là khả năng hồi phục và thời gian cải thiện. Những giải đáp dưới đây sẽ giúp làm rõ các câu hỏi thường gặp về tình trạng này.

1. Hội chứng Stockholm có phải chứng tâm lý không?

• Hội chứng Stockholm không được xem là một chứng tâm lý hoặc chẩn đoán tâm thần độc lập. Thuật ngữ này được sử dụng để mô tả phản ứng tâm lý trong đó nạn nhân hình thành sự đồng cảm, gắn bó hoặc có xu hướng bảo vệ người đang bắt giữ, kiểm soát hay làm tổn thương mình. Đây có thể là một cơ chế thích nghi giúp nạn nhân đối phó với hoàn cảnh đe dọa kéo dài.

2. Hội chứng Stockholm được chẩn đoán như thế nào?

• Hiện không có xét nghiệm hay bộ tiêu chuẩn chính thức để chẩn đoán hội chứng Stockholm. Chuyên gia thường tìm hiểu hoàn cảnh bị bắt giữ, kiểm soát hoặc bạo hành, đồng thời đánh giá các biểu hiện tâm lý đi kèm như lo âu, trầm cảm và rối loạn stress sau sang chấn. Việc thăm khám chủ yếu nhằm xác định mức độ tổn thương tâm lý và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

3. Hội chứng Stockholm bao lâu thì khỏi?

• Không có thời gian hồi phục cố định cho tất cả trường hợp. Quá trình này có thể kéo dài từ vài tuần, vài tháng đến lâu hơn, tùy thuộc vào mức độ sang chấn, thời gian bị kiểm soát hoặc bạo hành, môi trường sống sau đó và khả năng tiếp cận hỗ trợ tâm lý.

4. Hội chứng Stockholm có tự khỏi được không?

• Một số biểu hiện có thể giảm dần khi nạn nhân thoát khỏi hoàn cảnh nguy hiểm, được sống trong môi trường an toàn và nhận được sự đồng hành phù hợp. Tuy nhiên, những vấn đề đi kèm như lo âu, trầm cảm, mất ngủ hoặc rối loạn stress sau sang chấn có thể kéo dài. Vì vậy, không nên chỉ chờ tình trạng tự cải thiện mà bỏ qua sự hỗ trợ chuyên môn.

Hội chứng Stockholm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý, thay đổi suy nghĩ và hành vi của khách hàng . Để giảm thiểu những ảnh hưởng tiêu cực, khách hàng cần duy trì điều trị tâm lý, và thay đổi lối sống theo hướng tích cực.

Nguồn:

• Stockholm Syndrome / (14/02/2022) / my.clevelandclinic.org/health/diseases/22387-stockholm-syndrome
• What is Stockholm Syndrome and Who Does it Affect? / (11/11/2019) / healthline.com/health/mental-health/stockholm-syndrome
• ‘Stockholm syndrome’: psychiatric diagnosis or urban myth?  / (19/11/2007) / pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18028254/
• Stockholm syndrome / (19/4/2018) / dictionary.apa.org/stockholm-syndrome