Rối loạn giả bệnh là gì? Cách phát hiện và khắc phục

Rối loạn giảchứng đặc trưng bởi các hành vi cố ý gâychứng , lừa dối với mục đích thuyết phục người khác tin rằng bản thân đang có cácchứng lý thể chất hoặc tâm thần. Hành vi giảchứng được thực hiện không vì lợi ích hay mục đích cụ thể nào. Vì biểu hiện phức tạp nên quá trình chẩn đoán – điều trịchứng lý này rất khó khăn và còn nhiều hạn chế.

Rối loạn giảchứng là gì?

Rối loạn giảchứng (Factitious Disorder) haychứng tự tạo là một dạng rối loạn tâm thần có mức độ nghiêm trọng. Đặc trưng của hội chứng này làchứng nhân tự gây thương tích và thực hiện nhiều hành động với mục đích cố tình bịchứng . Thậm chí, người mắc hội chứng rối loạn giảchứng còn có những hành vi lừa dối như làm giả kết quả xét nghiệm với mục đích thuyết phục người khác tin rằng bản thân đang mắcchứng và cần tiến hành điều trị.

Thực tế, nhiều người cũng có hành vi giảchứng nhưng với mục đích và động cơ rõ ràng. Chẳng hạn như nhiều người cố tình làm giấy xét nghiệm giả để được nghỉ làm, tránh đi nghĩa vụ, thắng kiện,… Tuy nhiên, những trường hợp này không phải là rối loạn giảchứng .

Người mắc chứng rối loạn giảchứng biết rằng bản thân đang cố tình thực hiện các hành vi “giảchứng ” nhưng họ không hề có mục đích hay động cơ nào cả. Đồng thời cũng không hiểu vì sao mình lại thực hiện các hành vi như vậy.

Người mắc chứng này sẽ xuất hiện cả các triệu chứng thể chất và tâm thần (giả vờ hoặc có thật). Nếu thực sự gặp phải các triệu chứng bất thường,chứng nhân thường cố ý phóng đại để khiến người khác nghĩ rằng bản thân đang mắc phảichứng nặng. Tương tự như các rối loạn tâm thần khác, các chuyên gia chưa tìm ra nguyên nhân chính xác đối với hội chứng rối loạn giảchứng . Do đó, quá trình chẩn đoán và điều trị gặp rất nhiều phiền toái, khó khăn.

Dấu hiệu rối loạn giảchứng

Rối loạn giảchứng có triệu chứng đa dạng. Chứng nhân thường bắt chước các biểu hiện bất thường của nhữngchứng nhân hoặc tự tạo ra thương tích để thuyết phục mọi người về việc bản thân thực sự mắcchứng .

Những trường hợp có triệu chứng nghiêm trọng và diễn ra kịch tính thường được gọi là hội chứng Munchausen. Hội chứng này là một dạng rối loạn tâm thần nặng hơn, ngườichứng thường tự gây thương tích bằng nhiều cách tự đánh đập, cào cấu, tự tiêm chất độc vào cơ thể,… với mục đích được chú ý và chăm sóc.

Các triệu chứng thường gặp ở người mắc chứng rối loạn giảchứng giúp sớm phát hiện gồm:

• Có các hành động bắt chước để thuyết phục người khác bản thân đang có các vấn đề sức khỏe và cần được thăm khám, điều trị.
• Đôi khi tự gây thương tích và thực hiện các hành vi nhằm khiến cho cơ thể có biểu hiện trông giống như đang mắcchứng .
• Một số người tự tạo rachứng bằng cách sinh hoạt thiếu khoa học, dùng chất kích thích, rượu bia, nhịn ăn,…
• Phóng đại các triệu chứng bản thân gặp phải. Chẳng hạn họ chỉ bị đau đầu và choáng váng do thiếu ngủ nhưng phóng đại quá mức như đau đầu khủng khiếp, hoa mắt, muốn ngất xỉu, tụt huyết áp,…
• Đa phần những người mắc hội chứng rối loạn giảchứng rất giỏi trong việc che giấu các hành vi giả vờ của mình. Hơn nữa, các hành vi này được thực hiện không vì mục đích hay lợi ích nên những người xung quanh rất hiếm khi nghi ngờ ngườichứng .
• Người mắc hội chứng rối loạn giảchứng có sự hiểu biết nhất định về cácchứng lý, đặc biệt là thuật ngữ y khoa.
• Nếu tinh ý sẽ nhận thấy các triệu chứng màchứng nhân đề cập thường không nhất quán, mơ hồ và hay thay đổi.
• Người mắc chứng này thường bịa ra tiền sửchứng lý chẳng hạn như từng bị ung thư, dị ứng nghiêm trọng, thậm chí bị nhiễm cácchứng xã hội.
• Một sốchứng nhân có thể thực hiện các hành vi nguy hiểm như tự tiêm chất độc, vi khuẩn,… vào cơ thể để giả mạo mắcchứng .
• Thường được chẩn đoán mắc cácchứng lý nghiêm trọng nhưng không tìm ra nguyên nhân và cũng không có đáp ứng với các phác đồ điều trị.
• Thường xuyên đi khámchứng , một số người sử dụng tên giả để thuận tiện trong việc thăm khám.
• Người mắc hội chứng rối loạn giảchứng luôn có mong muốn thực hiện xét nghiệm, làm phẫu thuật và điều trị nội trú tạichứng viện.
• Tỏ ra khó chịu, thậm chí tranh cãi với bác sĩ và nhân viên y tế khi được chẩn đoán hoàn toàn không mắcchứng .
• Khi người khác chochứng nhân thấy các bằng chứng chứng minh họ đang giả vờ hoặc cố ý tự tạo thương tích, họ vẫn sẽ không chấp nhận và không tiếp nhận điều trị bên chuyên khoa tâm thần.

Rối loạn giảchứng thường xảy ra với chính bản thân ngườichứng . Trường hợp này được gọi là rối loạn giảchứng lên bản thân. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp rối loạn giảchứng lên người khác với biểu hiện làchứng nhân sẽ chủ động nói với những người xung quanh việc một người nào đó có các biểu hiện bất thường về thể chất hoặc tinh thần. Thậm chí, họ có thể tự gâychứng và thương tích để mọi người nghĩ rằng người này thực sự mắcchứng .

Đa phần những người bị họ giảchứng lên là người nhỏ tuổi hơn (thường là con cái). Hành động lừa dối này được thực hiện mà không có động cơ hay mục đích cụ thể. Tuy nhiên, việc giảchứng lên con cái khiến trẻ phải tiếp nhận điều trị mặc dù không mắcchứng . Hơn nữa, trẻ có thể bị ám thị và nghĩ rằng bản thân đang mắcchứng thực sự.

Nguyên nhân gây chứng rối loạn giảchứng

Đến nay, nguyên nhân chính xác gây ra hội chứng rối loạn giảchứng vẫn chưa được biết rõ. Tuy nhiên, qua nhiều nghiên cứu và khảo sát, các chuyên gia nhận thấy một số yếu tố gia tăng nguy cơ mắc hội chứng này, bao gồm:

• Tiền sử bị lạm dụng về thể chất và tình cảm.
• Từng trải quachứng lý nghiêm trọng ở thời thơ ấu hoặc gia đình có người bị ốm nặng.
• Một số người thực hiện các hành vi giảchứng để đổ lỗi cho những thất bại của bản thân. Lúc này, những người xung quanh sẽ thông cảm cho các sai sót của ngườichứng .
• Một số người cố ý thực hiện các hành vi giảchứng nhằm thể hiện sự hiểu biết của bản thân về kiến thức y khoa. Mặc dù hành vi này không mang lại lợi ích và những người xung quanh cũng không hề biếtchứng nhân thực hiện các hành vi tinh vi để khẳng định bản thân. Tuy nhiên, ngườichứng cảm thấy rất thoải mái khi lừa gạt được mọi người và đặc biệt là nhân viên y tế.
• Việc được mọi người quan tâm quá mức khi bị ốm cũng có thể là động cơ đểchứng nhân thực hiện các hành vi giảchứng .
• Người bị rối loạn nhân cách có khả năng mắc hội chứng rối loạn giảchứng cao hơn bình thường, đặc biệt là rối loạn nhân cách ranh giới. Những người mắc phải dạng rối loạn nhân cách này thường rất thông minh, nhạy bén, linh hoạt và nhiều thủ đoạn. Đây cũng là lý do vì sao những người xung quanh rất khó phát hiện các biểu hiện bất thường ởchứng nhân.
• Không có bằng chứng cho thấy rối loạn giảchứng có khả năng di truyền. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, nếu bố mẹ hoặc người thân có những hành vi giảchứng , con cái ít nhiều sẽ bị ảnh hưởng.

Người mắc chứng rối loạn giảchứng hoàn toàn ý thức được mức độ của các hành vi giảchứng . Thậm chí,chứng nhân biết được các hành vi này có thể khiến bản thân mắcchứng thực sự và đối mặt với nguy cơ tử vong nhưng vẫn thực hiện. Mặc dù ý thức được nhưng ngườichứng không thể kiểm soát hành vi của bản thân và cũng không tìm kiếm sự giúp đỡ của bác sĩ tâm thần.

Ảnh hưởng của chứng rối loạn giảchứng

So với chứng nghichứng (rối loạn lo âuchứng tật), chứng rối loạn giảchứng có mức độ nghiêm trọng hơn rất nhiều. Nếu như người mắc chứng nghichứng lo lắng thái quá, dai dẳng về sức khỏe của bản thân thì người mắc hội chứng này lại cố ý khiến bản thân mắcchứng . Thậm chí họ thực hiện cả những hành vi nguy hiểm với mục đích tự gâychứng và thuyết phục những người xung quanh tin rằng họ đang thực sự có các vấn đề sức khỏe.

Trên thực tế, rất khó để chẩn đoán hội chứng rối loạn giảchứng dochứng nhân có sự hiểu biết nhất định về các thuật ngữ y khoa và đặc điểmchứng . Do đó, các triệu chứng mà họ cố tình tạo ra trùng khớp với biểu hiện đặc trưng củachứng lý. Hơn nữa, người mắc hội chứng này thường rất thông minh và thủ đoạn nên các hành vi được thực hiện tinh vi, chính xác và gần như không thể tìm thấy điểm bất thường.

Hậu quả của chứng rối loạn giảchứng là phải can thiệp các phương pháp điều trị không cần thiết như sử dụng thuốc dài hạn, phẫu thuật nội tạng, cắt bỏ chi,… Về lâu dài,chứng nhân sẽ mắc phải cácchứng lý thực sự. Ngoài ra, các hành vi tự tạochứng sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và thậm chí là tử vong.

Vì mục đích là tạo rachứng nên người mắc chứng rối loạn giảchứng thường lạm dụng rượu bia, chất gây nghiện và có lối sống không lành mạnh. Do bị chi phối bởi suy nghĩ và hành vi cố ý giảchứng , người mắc hội chứng này gần như không thể học tập và làm việc như bình thường mặc dù rất thông minh và có năng lực. Hội chứng rối loạn giảchứng không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, cuộc sống của ngườichứng mà còn khiến gia đình mệt mỏi và tiêu tốn nhiều chi phí để thăm khám, điều trị.

Chẩn đoán rối loạn giảchứng

Chẩn đoán chứng rối loạn giảchứng chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng. Tuy nhiên, quá trình chẩn đoán diễn ra rất khó khăn vì ngườichứng thường không trung thực trong việc khai báo triệu chứng, tiền sử cá nhân, gia đình,… Và đôi khi ngườichứng có các biểu hiện mắcchứng thực sự do những hành vi cố ý gâychứng .

Một số triệu chứng giúp bác sĩ chẩn đoán hội chứng rối loạn giảchứng :

• Khách hàng từng thăm khám, xét nghiệm và điều trị nhiều lần tại cácchứng viện dù nhân viên y tế đã khẳng định không nhất thiết phải xét nghiệm hay điều trị nội trú. Tuy nhiên, người mắc hội chứng này rất thông minh nên đa phần đều sử dụng tên giả.
• Đã loại trừ tất cả cácchứng lý thể chất cho các biểu hiện bất thường của ngườichứng (thường là các biểu hiện hư cấu, cường điệu,… dochứng nhân tự thực hiện với mục đích đánh lừa người khác).
• Tiền sửchứng không phù hợp với tình trạng sức khỏe hiện tại.
• Không tìm ra nguyên nhân rõ ràng cho các chấn thương vàchứng lý.
• Tiến triểnchứng khác hẳn, không phù hợp với tất cả cácchứng nhân khác.
• Triệu chứng không thuyên giảm dù được điều trị với phác đồ tối ưu nhất.
• Các triệu chứng mơ hồ, không nhất quán và thậm chí mâu thuẫn với nhau.
• Khi bác sĩ yêu cầu xem hồ sơchứng án, ngườichứng thường từ chối cung cấp.
• Đặc biệt, các hành vi giảchứng được thực hiện không vì mục đích hay lợi ích rõ ràng.

Sau khi thu thập triệu chứng, bác sĩ sẽ dựa vào tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 để đưa ra chẩn đoán xác định.

Các phương pháp điều trị rối loạn giảchứng

Hiện tại, vẫn chưa có phương pháp điều trị chứng rối loạn giảchứng . Tùy theo từng trường hợp cụ thể, bác sĩ sẽ đánh giá và xem xét phương pháp điều trị phù hợp. Đa phần người mắc hội chứng này đều không chấp nhận bản thân mắcchứng tâm thần và thường từ chối can thiệp điều trị. Chính vì vậy, bác sĩ phải tiếp cậnchứng nhân một cách nhẹ nhàng, không phán xét để ngườichứng chấp nhận và tích cực trong quá trình điều trị.

1. Tiếp cận nhẹ nhàng, không phán xét

Khi đề cập thẳng thừng việcchứng nhân mắc phải cácchứng lý tâm thần có thể khiến ngườichứng tức giận, khó chịu và xây dựng tâm thế phòng thủ. Phản ứng chung củachứng nhân là tranh cãi, sau đó tìm đến mộtchứng viện khác để được chẩn đoán và điều trị. Chứng nhân sẽ lại tiếp tục rút hồ sơchứng án và tìm đếnchứng viện khác (thường sử dụng tên giả để tiện cho quá trình thăm khám) cho đến khi bác sĩ chẩn đoán mắc phải cácchứng lý mà ngườichứng cố ý gây ra.

Do đó, bác sĩ phải tiếp cận nhẹ nhàng, không phán xét đểchứng nhân chấp nhận điều trị. Đểchứng nhân không cảm thấy tức giận, bác sĩ vẫn sẽ đưa ra chẩn đoán ngườichứng mắcchứng tự tạo nhưng không đề cập đến việcchứng nhân cố ý thực hiện các hành vi gâychứng hoặc phóng đại quá mức các triệu chứng mà bản thân gặp phải.

Trong trường hợp này,chứng nhân sẽ nghĩ đơn giản đây làchứng lý bản thân đã cố ý tạo ra nên sẽ chấp nhận kết quả và can thiệp điều trị. Việc tiếp cận với người mắc chứng rối loạn giảchứng thực sự là một thử thách lớn – nhất là với nhữngchứng nhân có hiểu biết sâu sắc về y khoa. Do đó, bác sĩ chẩn đoán và tiếp cận vớichứng nhân phải là người có kinh nghiệm, nắm bắt sâu sắc tâm lý và suy nghĩ của ngườichứng .

2. Các phương pháp điều trị được xem xét

Với chứng rối loạn giảchứng , các phương pháp điều trị thường được thực hiện với mục đích kiểm soát tình trạng tổng thể thay vì cải thiện triệu chứng như các rối loạn tâm thần khác. Tùy theo từng trường hợp,chứng nhân sẽ được xem xét các phương pháp điều trị như sau:

• Chochứng nhân điều trị nội trú: Người mắc chứng rối loạn giảchứng luôn mong muốn được điều trị nội trú. Do đó, bác sĩ sẽ xem xét cho ngườichứng điều trị tạichứng viện để tránh tình trạngchứng nhân tìm kiếm cácchứng viện khác. Ngoài ra, khi ngườichứng ở tạichứng viện, bác sĩ và y tá có thể kiểm soát hành vi tự gâychứng có tính chất nguy hiểm như tiêm thuốc, tiêm chất độc vào cơ thể.
• Giải pháp tâm lý: Giải pháp tâm lý là phương pháp chính trong điều trị chứng rối loạn giảchứng . Mục đích của giải pháp này là giải tỏa stress và cải thiện kỹ năng đối đầu, vượt qua những vấn đề khó khăn trong cuộc sống. Trong trường hợpchứng nhân mắc đồng thời trầm cảm và rối loạn lo âu, giải pháp tâm lý giúp ích rất nhiều trong việc cải thiện triệu chứng và ngăn chặn kịp thời ý nghĩ, hành vi tự sát.
• Sử dụng thuốc: Thuốc thường được sử dụng để cải thiện các triệu chứng thể chất dochứng nhân cố ý gây ra. Ngoài ra, sử dụng thuốc cũng được chỉ định trong trường hợpchứng nhân mắc đồng thời với các rối loạn tâm thần khác như trầm cảm, rối loạn lo âu,…

Quá trình điều trị chứng rối loạn giảchứng diễn ra rất khó khăn và đôi khi không đạt được kết quả như mong muốn. Thông thường, bác sĩ sẽ đề nghị gia đình cùng tham gia trị liệu để được hiểu rõ tâm lý của ngườichứng , từ đó biết cách chăm sóc và cư xử phù hợp để tránh tình trạngchứng nhân nổi giận và tìm kiếmchứng viện khác.

Rối loạn giảchứng là một dạng rối loạn tâm thần có mức độ nặng, chẩn đoán và điều trị còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên nếu được phát hiện sớm,chứng nhân thường có đáp ứng tốt và có thể quay trở lại cuộc sống như bình thường.